درنگی بر «دختران دشت» محمد نوریان
در مجموعه‌ی «دختران دشت» محمد نوریان، چهره در وضعیتی از تکوین مداوم قرار دارد؛ وضعیتی که در آن حدود صورت از خلال مناسبات رنگ، ماده و عناصر طبیعی پدید می‌آید و در جریان ادراک، پیوسته کیفیت تازه‌ای پیدا می‌کند. آنچه در این نقاشی‌ها به رویت درمی‌آید، حاصل رابطه‌ای است که میان پیکره و جهان پیرامون آن برقرار شده و تاریخِ شکل‌گیری خود را در سطح تصویر حفظ کرده است. صورت در چنین ساحتی، واجد حضوری زمانمند است؛ حضوری که لایه‌های پیشین خود را حمل می‌کند و در هر مواجهه، امکان صورت‌بندی دیگری را در اختیار نگاه قرار می‌دهد. از همین منظر می‌توان مجموعه را در نسبت با مساله‌ی چگونگی تحقق امر انسانی در جهان محسوس مورد تامل قرار داد.
عنوان «دختران دشت» افقی از تعلق را پیش روی مخاطب می‌گشاید. دشت، در گستره‌ی معنایی خود، با زمین، رویش، استمرار حیات و گردش زمان طبیعی پیوند دارد. حضور چهره‌های انسانی در چنین اقلیمی، میان خودآگاهی و جهانی نسبتی برقرار می‌کند که در آن، هر موجود از خلال ارتباط با دیگری امکان تشخص می‌یابد. در نقاشی‌های نوریان، این نسبت به سازمان درونی تصویر راه پیدا کرده است. سطوح گیاهی، امتداد موها، رنگ پوست و گستره‌های طبیعی در یک میدان مشترک قرار می‌گیرند و هرکدام در تعیین حدود دیگری مشارکت می‌کنند. دشت به این اعتبار، در ساختار حضور پیکره جریان پیدا می‌کند و رابطه‌ی انسان با زمین را در خودِ صورت محسوس می‌سازد.
چهره‌ها در این مجموعه اغلب با نوعی سکون همراهند. چشم‌های فروبسته، جهت‌گیری نیم‌رخ‌ها و تراکم توده‌های رنگی، زمان مواجهه را کش می‌دهند و نگاه را در سطح تصویر به درنگ وامی‌دارند. این سکون در نسبت با حرکت عناصر گیاهی و امتداد رنگ‌ها، کیفیتی ویژه پیدا می‌کند. آنچه در نخستین لحظه تثبیت‌شده به نظر می‌رسد، با دنبال‌کردن روابط درونی تصویر، در جریانی از تغییر قرار می‌گیرد. چشم از مرز صورت عبور می‌کند، در امتداد ساقه‌ها پیش می‌رود و بار دیگر به سطح رنگی پیکره بازمی‌گردد. حرکت ادراک در چنین وضعیتی، بخشی از نحوه‌ی تحقق اثر می‌شود و صورت در توالی این مواجهه‌ها به تشخص می‌رسد. حضور گل‌ها در ساختار چهره نیز از همین منطق پیروی می‌کند. جایگاه آنها در نسبت با چشم، دهان و مو، کارکرد اجزای صورت را در تجربه‌ی دیدن دگرگون می‌سازد. رویش گیاه در محدوده‌ای که پیشتر با صورت انسانی شناخته می‌شد، امکان تازه‌ای برای سازمان‌یافتن تصویر فراهم می‌آورد. مرز میان پوست و گیاه در برخی سطوح به تدریج محو می‌شود و در بخش‌هایی دیگر، اختلاف رنگ و بافت، حضور هر دو را آشکار نگه می‌دارد. این روابط، معنای عناصر را به موقعیت آنها در کلیت اثر وابسته می‌کنند. گل در هر مواجهه، از طریق نسبتی که با ساختار پیرامون خود برقرار می‌سازد، کیفیتی تازه می‌یابد و در شکل‌گیری هویت تصویری چهره مشارکت می‌کند.
از سوی دیگر، رنگ در نقاشی‌های نوریان واجد حضوری تعیین‌کننده است. سبزهای عمیق، آبی‌های فشرده، سیاهی‌های گسترده و لکه‌های روشن گل‌ها، میدان‌هایی می‌سازند که در آنها شکل و فضا به یکدیگر وابسته‌اند. رنگ در امتداد حرکت قلم‌مو، تراکم لایه‌ها و تغییر جهت سطوح، کیفیت فضایی پیدا می‌کند و حدود پیکره را در جریان شکل‌گیری خود معین می‌کند. در این میان، ماده‌ی نقاشی نیز تاریخ حرکت خویش را آشکار می‌کند. خراش‌ها، شره‌ها و آثار برجای‌مانده از لایه‌گذاری، لحظه‌های متفاوت تولید تصویر را در اکنونِ سطح گرد می‌آورند. زمان در اینجا به‌صورت رسوبی مادی حضور دارد؛ گذشته‌ی عمل نقاشانه در بافت اثر باقی مانده و به بخشی از تجربه‌ی کنونی آن تبدیل شده است.
این کیفیت مادی، رابطه‌ی بدن و ادراک را نیز درگیر می‌کند. مشاهده‌ی چهره‌ها با حرکت چشم در امتداد سطوح، تشخیص فاصله‌ها و دریافت تراکم رنگ همراه است. بدن تماشاگر در برابر اثر، موقعیتی ادراکی پیدا می‌کند که از شرایط فضایی و مادی تصویر تاثیر می‌پذیرد. نگاه در مواجهه با سطوح متراکم مکث می‌کند و در بخش‌های گشوده‌تر، امکان امتداد می‌یابد. آنچه دیده می‌شود، در جریان همین تجربه به تدریج سازمان پیدا می‌کند. حضور طبیعت در پیکره‌ها نیز به چنین رابطه‌ای عمق می‌بخشد؛ گویی بدن و جهان از ماده‌ای مشترک در تجربه‌ی ادراک سهم می‌برند و مرزهای میان آنها در جریان دیدن پیوسته بازتعریف می‌شود.
حضور حجم‌های سرامیکی در مجموعه، این مناسبات را در فضای واقعی امتداد می‌دهد. چهره اکنون از طریق جرم، سطح و فاصله در برابر بدن تماشاگر قرار می‌گیرد. تغییر زاویه‌ی دید، وجوه متفاوت صورت را آشکار می‌کند و تجربه‌ی ادراک با جابه‌جایی در فضا پیوند می‌خورد. رنگ و ماده در این آثار، در امتداد حجم حضور پیدا می‌کنند و کیفیت ملموس سطح را به ساختار چهره وارد می‌سازند. بدین‌ترتیب، رابطه‌ی میان نقاشی و حجم در مجموعه، امکان مطالعه‌ی چگونگی تحقق یک مساله‌ی تصویری در شرایط مادی متفاوت را فراهم می‌آورد. صورت در هر رسانه، متناسب با کیفیت حضور ماده و نحوه‌ی مواجهه‌ی بدن با آن، وضعیتی تازه می‌یابد.
مساله‌ی چهره در این مجموعه با امکان آشکارگی نیز پیوند دارد. صورت انسانی، در تجربه‌ی زیسته، یکی از بنیادی‌ترین عرصه‌های مواجهه با دیگری است. حضور آن در برابر نگاه، همواره امکانی از ارتباط را با خود حمل می‌کند؛ حتی زمانی که چشم‌ها فروبسته‌اند یا بخشی از صورت در میان عناصر تصویری پوشیده شده است. در نقاشی‌های نوریان، این کیفیت از طریق مناسبات میان ظهور و پوشیدگی گسترش می‌یابد. دهان، نگاه و خطوط چهره در وضعیتی قرار می‌گیرند که امکان بیان در آن معلق می‌ماند. سکوتِ حاصل از این وضعیت، خود واجد کیفیتی ارتباطی می‌شود، زیرا صورت همچنان در معرض دیگری حضور دارد و امکان خوانده شدن را در ساختار خود حفظ می‌کند.
از این منظر، آشکارگی چهره با مساله‌ی امکان پیوند می‌خورد. هر صورتی در لحظه‌ی ظهور، ردِّ وضعیت‌های دیگری را نیز در خود حمل می‌کند که در جریان شکل‌گیری تصویر تحقق نیافته‌اند. ماده‌ی انباشته، خطوط محوشده و مرزهای ناپایدار، حضور این امکان‌ها را در ساختار فعلی اثر حفظ می‌کنند. آنچه اکنون در برابر چشم قرار دارد، تاریخ عبور از وضعیت‌های پیشین را با خود همراه کرده است. چنین تجربه‌ای، زمان تصویر را در ارتباط با فرایند شدن قرار می‌دهد؛ فرایندی که در آن هر تعیّن، بخشی از حرکت گسترده‌تری است که شرایط پیدایش آن را فراهم آورده است.
در این میان، زنانگی نیز در نسبت با تاریخ و جهان اجتماعی قابل تامل است. عنوان نمایشگاه، چهره‌های انسانی را در افقی مشترک گرد می‌آورد و امکان اندیشیدن به نسبت فردیت و تجربه‌ی جمعی را پیش می‌کشد. هر چهره، در عین برخورداری از کیفیتی مستقل، در شبکه‌ای از روابط تصویری با دیگر صورت‌ها قرار می‌گیرد. تکرار عناصر گیاهی، رنگ‌های مشترک و وضعیت‌های مشابه نگاه، پیوستگی این جهان را تقویت می‌کند. در چنین گستره‌ای، هویت از خلال ارتباط میان پیکره‌ها و مناسباتی که آنها را به محیط پیوند می‌دهد، تعیّن می‌یابد. حضور جمعی چهره‌ها، صورتی از تجربه‌ی مشترک را در میدان تصویر قابل ادراک می‌سازد.
این مساله در جهان معاصر، با دگرگونی شیوه‌های حضور انسان و نسبت او با محیط اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. تجربه‌ی فردی در شبکه‌ای از روابط تاریخی، اجتماعی و زیستی شکل می‌گیرد و هر صورت انسانی، آثاری از این مناسبات را با خود حمل می‌کند. در «دختران دشت»، پیوند پیکره با طبیعت امکان اندیشیدن به همین وابستگی را فراهم می‌آورد. رویش، فرسودگی، تراکم و گشودگی در سازمان تصویری آثار حضور دارند و زمان‌های متفاوت حیات را به یکدیگر نزدیک می‌کنند. صورت انسانی در این جریان، کیفیتی تاریخی و زیستی پیدا می‌کند؛ گویی هر چهره محل تلاقی زمان‌هایی است که در ماده استمرار یافته‌اند.
در نهایت، «دختران دشت» را می‌توان در پیوند با مساله‌ی تحقق حضور انسانی در جهان خواند. چهره‌ها در امتداد روابطی شکل می‌گیرند که ماده، طبیعت، زمان و ادراک در آنها مشارکت دارند. هر صورت، ضمن حفظ تشخص خود، امکان‌های دیگری از حضور را در ساختار خود حمل می‌کند و در مواجهه با نگاه، به شیوه‌ای تازه پدیدار می‌شود. آنچه از مجموع این مناسبات حاصل می‌آید، تجربه‌ای از تداوم حیات در ماده است؛ حیاتی که آثارِ گذرِ زمان را در خود نگاه داشته و در امتداد جهان محسوس جریان دارد. دشت در این مجموعه، اقلیمی است که چهره در آن تاریخِ شدنِ خویش را آشکار می‌کند و انسان در نسبت با دیگری و جهان، امکان حضور خود را بازمی‌یابد.
