تأملی درباره زبان، قاب و غیاب در مجموعه عکس امید امیدواری با عنوان «حرفباز»
این یادداشت با محوریت تحلیلِ «حرفباز، دالهای تکهتکه شماره ۴»، یکی از آثار ارائه شده در نمایشگاه «ص/ل/ب»، آغاز میشود و از رهگذر خوانش دقیقتر این اثر، به لایههای مفهومی و سازوکارهای بصری آن راه مییابد. با این حال، افق تحلیل به اثر مذکور محدود نمیماند؛ زیرا مجموعهی اصلی امید امیدواری، به اعتبار ظرفیتهای مستقل مفهومی، فرمی و نشانهشناختی خود، زمینهای گستردهتر برای تأمل فراهم میآورد و بخش دیگری از متن را به خود اختصاص میدهد. چارچوبهای نظری بهکار گرفتهشده نیز نه بهمثابه الگوهایی از پیش تعیینشده برای تفسیر، بلکه در مواجهه با ویژگیها و منطق درونی آثار شکل گرفتهاند. در این میان، گفتوگو با هنرمند نیز در مقام بخشی از فرایند شناخت و تأمل، در تدقیق مفاهیم و جهتگیری نهایی تحلیل سهمی مؤثر داشته است.
اختلال در خوانایی
در این مجموعه، مسألهی اصلی نسبت میان آشنایی و بیگانگی است. عناصر تصویری به حروف، اجزای نوشتار و نشانههایی از یک زبان آشنا شباهت دارند، اما از نظمی که خواندن و دریافت معنای متعارف را ممکن میکند فاصله گرفتهاند. چنین است که حافظهی زبانی مخاطب فعال میشود، اما این بازشناسی به خواندن یک واژه یا عبارت مشخص نمیرسد.
اهمیت این وضعیت در آن است که آثار در مرز دو تجربه قرار گرفتهاند؛ تجربهی خواندن و تجربهی دیدن. نشانهها همچنان کیفیت زبانی خود را حفظ کردهاند، اما دیگر صرفاً برای خواندهشدن حضور ندارند. آنها به موضوع مشاهده بدل شدهاند؛ فرمهایی که هم به خاستگاه نوشتاری خود ارجاع میدهند و هم از آن فاصله میگیرند. نگاه میان تشخیص نشانه و دریافت آن بهعنوان صورت بصری در حرکت میماند و همین درنگ، نقطهی آغاز خوانش مجموعه است.
ناپایداری معنا؛ از نشانه تا واسازی
برای فهم این وضعیت میتوان به اندیشهی ژاک دریدا رجوع کرد. در تلقی متعارف از زبان، واژه واسطهای برای انتقال معناست؛ گویی نشانه به محض شناختهشدن، ما را به معنایی معین میرساند. دریدا این تصور را به پرسش میگیرد. از نظر او، معنا درون یک نشانه محصور نیست، بلکه در نسبت آن با نشانههای دیگر و در تفاوتهایی شکل میگیرد که نظام زبان را پدید میآورند. هیچ نشانهای بهتنهایی ضامن حضور کامل و نهایی معنا نیست.
واسازی در این معنا، تخریب متن یا فروپاشاندن آن به اجزای منفرد نیست، بلکه شیوهای از خواندن است که تنشها و وابستگیهای درونی یک نظام معنایی را آشکار میکند. واسازی نشان میدهد آنچه یک نظام بهعنوان معنایی طبیعی و قطعی عرضه میکند، بر مجموعهای از تفاوتها و مناسبات استوار است و همواره امکان بازخوانی دارد.
از این منظر، وضعیت حروف در آثار حاضر ظرفیتی واسازانه دارد. نشانهها از ترکیب اولیهی خود جدا شدهاند، اما پیوندشان با حافظهی زبان کاملاً از میان نرفته است. اگر این حروف به صورتهایی کاملاً بیگانه تبدیل میشدند، مسألهی خوانایی و تعلیق معنا نیز موضوعیت خود را از دست میداد. نکتهی مهم، باقیماندن ردّ نظام پیشین در دل نظمی تازه است؛ نشانههایی که هنوز چیزی را به یاد میآورند، اما دیگر نمیتوان آنها را به معنای پیشین بازگرداند.
در اینجا تقابل میان حرف و تصویر، خواندن و دیدن، معنا و فرم نیز ناپایدار میشود. حرف همچنان کیفیت نوشتاری خود را حفظ میکند، اما به موضوع مشاهده بدل شده است. تصویر نیز، با وجود فاصلهگرفتن از نظام نوشتار، از حافظهی زبانی مخاطب مستقل نمیشود. هیچیک از این دو قلمرو بهطور کامل دیگری را کنار نمیزند. آنچه شکل میگیرد، وضعیتی بینابینی است که در آن نشانه نه کاملاً در خدمت خواندن باقی میماند و نه به فرمی کاملاً مستقل از گذشتهی خود تبدیل میشود.
در نتیجه، ساختار آشنای زبان که معمولاً امکان عبور سریع از نشانه به معنا را فراهم میکند، دچار وقفه میشود. مخاطب ناچار است در خود نشانه درنگ کند؛ در شکل، امتداد، انحنا و نسبت آن با عناصر پیرامونش. آنچه پیشتر وسیلهی انتقال معنا بود، به موضوع تأمل بدل میشود. زبان از شفافیت ظاهری خود فاصله میگیرد و سازوکار شکلگیری معنا را در معرض دید قرار میدهد.
سهلتی شمارهی چهار؛ ریتم، پراکندگی و پیوستگی

سهلتی شمارهی چهار، با ساختار افقی و امتداد پیوستهی سه قاب خود، نقطهی کانونی مناسبی برای فهم منطق بصری مجموعه فراهم میکند. اهمیت این اثر در نحوهی توزیع نشانهها، تفاوت تراکم آنها و رابطهای است که میان سه بخش برقرار میشود. در قاب سمت چپ، زمینهای روشن با بافتی فرسوده و خطوط عمودی و افقی محو، سطح تصویر را شکل میدهد. دو نقطهی سرخ در بخش بالایی نزدیک به یکدیگر قرار گرفتهاند و در پایین قاب، یک امتداد خطی، منحنی و کشیده از لبهی تصویر وارد میدان میشود که با برش قاب ناتمام میماند. در قاب وسط، تراکم عناصر تغییر میکند؛ بخشی از یک فرم سرخ از لبهی بالایی وارد تصویر شده و در ادامه، دو نقطهی سرخ در زیر آن قرار گرفتهاند. در سمت راست و پایین این قاب نیز، سه نقطهی کوچکتر پراکندهاند. در قاب سمت راست، آرایشی متفاوت دیده میشود؛ چند نقطهی سرخ در بخش بالایی جای گرفتهاند و در نهایت، دو نقطه در گوشهی پایین و سمت راست، با برش قاب ناتمام میمانند.
آنچه در این سه قاب اهمیت دارد نه تکرار یک شکل واحد، بلکه تغییر موقعیت و نحوهی حضور فرمهاست. عناصر سرخ گاه به صورت نقاطی فشرده ظاهر میشوند و گاه در امتدادهایی کشیده و ناتمام گسترش مییابند. این تفاوت، نوعی ریتم بصری ایجاد میکند که از تکرار منظم و متقارن فاصله دارد. نگاه در امتداد سه قاب حرکت میکند، اما در هر بخش با تراکم و کیفیت متفاوتی از عناصر روبهرو میشود. قاب وسط به واسطهی تراکم و تعدد نشانهها توجه بیشتری جلب میکند، اما دو بخش کناری نیز با ترکیبهای متفاوت خود در سازمان کلی اثر نقش دارند. نگاه در مرکز متوقف نمیماند و از آن به بخشهای دیگر بازمیگردد و در رفتوآمد میان سه قاب، تفاوتهای ترکیب را بازمیشناسد. در نتیجه، حرکت نگاه نه بر اساس یک مسیر کاملاً خطی، بلکه از طریق تغییرات تراکم، فاصله و موقعیت فرمها شکل میگیرد.
نکتهی تعیینکننده، اتصال سه قاب در یک امتداد افقی است. اگر این تصاویر به صورت سه عکس مستقل ارائه میشدند، هر کدام میتوانستند ترکیبی نسبتاً مستقل داشته باشند، اما اتصال آنها امکان مشاهدهی یک میدان تصویری مشترک را فراهم میکند. این پیوستگی، تفاوتهای درونی را از میان نمیبرد. برعکس، هر بخش در نسبت با دو بخش دیگر جایگاه پیدا میکند و همین رابطه، درک مخاطب از ترکیب را گسترش میدهد. از این حیث، سهلتی شمارهی چهار را نمیتوان صرفاً مجموعهای از سه تصویر دانست که در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. ساختار آن بر رابطهای دوگانه استوار است؛ هر بخش استقلال نسبی خود را حفظ میکند، اما دریافت کامل ترکیب به حضور هر سه بخش وابسته است. وحدت اثر از راه یکسانشدن اجزا حاصل نمیشود؛ تفاوتهای آنهاست که امکان شکلگیری یک کل را فراهم میکند.
در این اثر، برش نیز اهمیتی فراتر از محدودکردن تصویر دارد. فرمهایی که در لبهها ناتمام میمانند، نشان میدهند آنچه در قاب دیده میشود الزاماً تمامیت یک نشانه نیست. بخشی از صورت بصری آن در محدودهی تصویر حاضر است و بخشی دیگر بیرون از آن قرار میگیرد. این وضعیت، مرز میان حضور و غیاب را به بخشی از تجربهی دیداری تبدیل میکند. مخاطب با صورتی مواجه است که هم دیده میشود و هم از حیث تمامیت، دسترسناپذیر باقی میماند. سهلتی شمارهی چهار، از این منظر، نمونهای روشن از منطق کلی مجموعه است؛ نشانههایی که از نظم اولیهی خود فاصله گرفتهاند، اما همچنان ردّی از آن را حفظ میکنند؛ اجزایی که در عین استقلال نسبی، در ساختاری مشترک معنا پیدا میکنند و تصویری که تمامیت خود را نه از حذف تفاوتها، بلکه از سازماندهی آنها به دست میآورد.
قاب و حاشیه؛ مرزهای اثر
این تحلیل ما را به پرسشی بنیادیتر میرساند: قاب در این آثار چه نقشی دارد؟ آیا تنها محدودهای است که تصویر را در خود جای میدهد یا در شکلگیری نسبت میان اجزا و دریافت کل اثر نیز دخالت میکند؟
دریدا در بحث خود دربارهی قاب، مفهومی را مطرح میکند که با عنوان پاررگون شناخته میشود. این مفهوم به عناصری اشاره دارد که در موقعیتی میان درون و بیرون اثر قرار میگیرند؛ عناصری که در نگاه نخست پیرامونی و فرعی به نظر میرسند، اما در تعریف و دریافت اثر نقشی اساسی دارند. قاب نمونهی مهم چنین موقعیتی است. از یک سو اثر را از محیط پیرامون متمایز میکند و از سوی دیگر، در تعیین حدود و هویت آن مشارکت دارد.
این بحث برای مجموعه حاضر از آن جهت اهمیت دارد که قاب صرفاً مرزی برای محدودکردن تصویر نیست. قاب، محدودهی حضور نشانهها را تعیین میکند، نسبت آنها را با یکدیگر تغییر میدهد و بر شیوهی حرکت نگاه اثر میگذارد. در سهلتی شمارهی چهار، اتصال قابها و تفاوت ترکیبهای درونی آنها این نقش را آشکارتر میکند. مرزها در عین آنکه بخشها را از یکدیگر متمایز میسازند، در ساختار یک میدان مشترک نیز مشارکت دارند. قاب هم عامل تفکیک است و هم شرط سازمانیافتن کل.

چهارلتی شمارهی یک وجه دیگری از این مسأله را پیش میکشد. تقسیم سطح به چهار محدوده، ساختاری متفاوت برای مواجهه با نشانهها پدید میآورد. فرمهای سرخ در هر بخش حضوری مستقل دارند، اما قرارگرفتن آنها در آرایش دوگانهی افقی و عمودی، نگاه را به مقایسه و سنجش نسبت میان اجزا فرامیخواند. برخلاف سهلتی شمارهی چهار که حرکت نگاه در امتداد افقی شکل میگیرد، چهارلتی امکان رفتوآمد میان چهار سطح را در دو جهت فراهم میکند.
در این اثر، فرمهای منحنی و کشیده در چهار بخش، با وجود خویشاوندی بصری، صورت یکسانی ندارند. برخی به شکل قوسهایی پهن و حجیم ظاهر میشوند و برخی دیگر امتدادهایی باریکتر و کشیدهتر دارند. تقسیمبندی هندسی قابها در برابر این سیالیت فرمی قرار میگیرد و نوعی تنش میان نظم بیرونی و آزادی عناصر درونی ایجاد میکند. با این حال، چهار بخش از نظر ترکیب و وزن بصری کاملاً همارز نیستند. همین تفاوت مانع از آن میشود که تقسیمبندی منظم سطح به الگویی صرفاً مکانیکی تبدیل شود.

در دولتی شمارهی نُه، نسبت میان دو بخش از راه تقابل رنگی نیز تقویت میشود. حضور قرمز در یک سو و آبی در سوی دیگر، دو میدان بصری متمایز ایجاد میکند. در اینجا رنگ نقشی تعیینکنندهتر در تفکیک دو بخش دارد. فرمهای بزرگ و منحنی در هر دو سطح خویشاوندی ساختاری دارند، اما تفاوت رنگ و کیفیت سطحی آنها دو تجربهی دیداری متفاوت میسازد. نگاه میان این دو میدان حرکت میکند و همزمان شباهت و تفاوت آنها را تشخیص میدهد. این دو اثر، در مقایسه با سهلتی شمارهی چهار، نشان میدهند که چندپارگی در این مجموعه صرفاً قالبی تکرارشونده نیست. تقسیمبندی سطح، بسته به تعداد قابها و نحوهی آرایش آنها، امکانهای متفاوتی برای سازماندهی تصویر فراهم میکند. با این حال، ارزش این تنوع زمانی آشکار میشود که هر آرایش ضرورت بصری خود را در نسبت میان اجزا و کل به اثبات برساند.
از خواندن به دلالت؛ رولان بارت و چندلایگی تصویر
اگر دریدا امکان تثبیت معنا را به پرسش میگیرد، اندیشهی رولان بارت میتواند ما را به سوی مسألهی دیگری هدایت کند؛ تصویر چگونه فراتر از آنچه در نگاه نخست نشان میدهد، دلالتهای تازهای تولید میکند؟
بارت در تحلیل نشانهها میان سطح آشکار دلالت و لایههای ضمنیتر معنا تمایز میگذارد. آنچه در تصویر دیده میشود، لزوماً به همان چیزی محدود نمیماند که در نگاه نخست قابل شناسایی است. صورتها، رنگها، بافتها و روابط میان عناصر میتوانند در بسترهای فرهنگی و ذهنی گوناگون معانی دیگری را فعال کنند. بنابراین، دریافت تصویر به بازشناسی عناصر آن محدود نمیشود؛ مخاطب در فرایند دیدن، در تولید و گسترش دلالتها نیز مشارکت دارد.
این نکته در مواجهه با حروف جداشده از ساختار نوشتار اهمیت ویژهای پیدا میکند. مخاطب ابتدا با صورتهایی آشنا روبهرو میشود و میکوشد آنها را در حافظهی زبانی خود جای دهد. اما وقتی این کوشش به خواندن یک عبارت مشخص منتهی نمیشود، سطح دیگری از دریافت فعال میشود؛ توجه به کیفیت بصری نشانهها، نسبت آنها با زمینه، رنگ و جایگاهشان در ترکیب.
در سهلتی شمارهی چهار، این جابهجایی به واسطهی تفاوت میان نقاط کوچک و امتدادهای کشیده و منحنی آشکارتر میشود. فرمها همچنان میتوانند حافظهی حروف را فعال کنند، اما در ترکیب کلی دیگر تنها بهعنوان اجزای یک نظام نوشتاری دریافت نمیشوند. جهت، موقعیت و نحوهی گسترش آنها نیز اهمیت پیدا میکند. به این ترتیب، آنچه در ابتدا بهعنوان حرف شناخته شده بود، به فرمی بصری تبدیل میشود که دلالتهای آن از محدودهی خواندن فراتر میرود.
در این وضعیت، خواننده و بیننده دو موقعیت جدا از هم ندارند. مخاطب ابتدا با حافظهی زبانی خود به تصویر نزدیک میشود و سپس در مواجهه با ناتمامی آن، به مشاهدهی دقیقتر فرمها و روابطشان روی میآورد. معنا دیگر تنها از آنچه نشانه پیشتر میگفته حاصل نمیشود؛ از آنچه اکنون در ترکیب تازه به نمایش میگذارد نیز شکل میگیرد.
رنگ نیز در این فرایند سهم دارد. برای مثال، تقابل قرمز و آبی در دوتایی شمارهی نُه، صرفاً تفاوتی در رنگآمیزی نیست، بلکه به دو بخش اثر کیفیتی متمایز میبخشد و بر نحوهی دریافت رابطهی میان آنها تأثیر میگذارد. به همین ترتیب، زمینههای روشن و فرسوده در آثار، فرمهای سرخ را در موقعیتی قرار میدهند که هم از نظر رنگی برجستهاند و هم در برابر بافت زمینه، کیفیتی ناپایدار و گاه گسسته پیدا میکنند.
با این حال، چندمعنایی آثار را نباید با آزادی بیحد تفسیر اشتباه گرفت. هر خوانش باید به شواهد بصری و روابط درونی اثر متکی باشد. رنگ، تراکم، جهتگیری و آرایش قابها امکانهایی برای تفسیر فراهم میکنند و در همان حال، آن را از دلخواهگویی جدا میسازند. دستاورد اثر در این است که مخاطب را از دریافت فوری عبور میدهد و به مواجههای فعالتر با تصویر دعوت میکند.
مادهی عکاسانه؛ ردّ و غیاب
در کنار ساختار نشانهها و قابها، کیفیت مادی سطح نیز در شکلگیری تجربهی بصری اهمیت دارد. زمینههای روشن، لکهها، خراشها و آثار فرسودگی صرفاً بستری برای استقرار فرمهای سرخ نیستند. این سطح، بافتی ناهموار و زمانمند دارد و در برابر وضوح و برجستگی رنگی نشانهها قرار میگیرد. فرمها بر بستری ظاهر میشوند که خود از یکنواختی فاصله گرفته است.
در اینجا میتوان به اندیشهی چارلز سندرس پیرس دربارهی نشانهی نمایهای رجوع کرد. در تلقی او، برخی نشانهها به واسطهی پیوندی واقعی و علّی با موضوع خود معنا پیدا میکنند. عکس نیز از این حیث واجد کیفیتی خاص است؛ نور بازتابیده از موضوع بر سطح حساس ثبت میشود و تصویر را به ردّی از مواجهه با چیزی در جهان بیرون بدل میکند. بنابراین، عکس تنها شباهتی بصری به موضوع خود نیست، بلکه میتواند حامل اثری از حضور مادی آن نیز باشد.
این بحث در مواجهه با مجموعهی حاضر باید با احتیاط به کار گرفته شود، زیرا کیفیت نمایهای عکس را نباید بدون شناخت فرایند تولید اثر به تمام عناصر آن تعمیم داد. آنچه در سطح تصاویر قابل مشاهده است، رابطهای میان ثبت عکاسانه و گرایش به انتزاع برقرار میکند. فرمها از زمینهای دارای بافت و جزئیات مادی جدا شده و در ترکیبهایی تازه قرار گرفتهاند. تصویر، در عین حفظ کیفیت سطح و ردّ فرسودگی، از بازنمایی مستقیم فاصله میگیرد.
این دو وجه در برابر یکدیگر قرار نمیگیرند. نشانهها از زمینهی اولیه فاصله گرفتهاند، اما کیفیت مادی سطح همچنان در تجربهی دیداری حضور دارد. به این ترتیب، عکس میان ثبت و دگرگونی حرکت میکند؛ چیزی را از جهان بیرون حفظ میکند و همزمان آن را در نظمی تازه قرار میدهد.
فرسودگی در اینجا صرفاً کیفیتی تزئینی یا عاملی برای ایجاد تضاد رنگی نیست. لکهها و ناهمواریها سطح را از یکدستی بیرون میآورند و به آن کیفیتی مادی میبخشند. فرمهای سرخ بر بستری قرار گرفتهاند که خود حامل نشانههایی از زوال و گذر زمان است. این همنشینی میان برجستگی رنگی نشانهها و ناپایداری زمینه تنشی ایجاد میکند. گویی تصویر از دو وضعیت متفاوت تشکیل شده است؛ صورتهایی که با وضوح بیشتری خود را نشان میدهند و سطحی که آثار فرسودگی را در خود نگه داشته است. از همینجا مسألهی غیاب، معنای روشنتری پیدا میکند. متن کامل و پیوندهای اولیهی نشانهها در برابر ما حاضر نیستند، اما آثار آنها در شکل حروف، در امتداد خطوط و در حافظهی بصری مخاطب باقی مانده است. غیاب در اینجا به معنای تهیبودن تصویر نیست؛ نوعی حضور از راه ردّ است. آنچه دیگر در دسترس نیست، از طریق آنچه باقی مانده احساس میشود.
ضرورت فرم؛ از ایده تا تجربه
ارزش زیباییشناختی این مجموعه در نسبت میان ایده و ضرورت فرمی آن است. باید میان ظرفیت مفهومی و موفقیت زیباییشناختی تمایز گذاشت؛ ارجاع به زبان و واسازی، بهخودی خود ضامن کیفیت هنری نیست. ایده تنها وقتی اعتبار بصری مییابد که بدون توضیح بیرونی نیز مخاطب را درگیر کند. هرجا فرم از عهدهی این وظیفه برآید، اندیشه در خود اثر تحقق مییابد و هرجا نیاید، تفسیر جای اثر را میگیرد.
دستاورد مجموعه در جابهجایی موقعیت نشانه است؛ صورتهایی که هنوز حافظهی زبان را با خود دارند، اما دیگر تابع ضرورتهای خواندن نیستند. معنا پاسخی آماده نیست؛ امکانی است که از مواجهه با اثر پدید میآید. عنوان «حاشیههای معنا» از همینجا فهم میشود؛ آنچه در نگاه نخست حاشیهای مینماید – قاب، بافت، فاصله – در سازمان تجربهی بصری نقشی اساسی مییابد. مهمترین دستاورد مجموعه همین است: گاه برای دیدن یک نشانه باید از خواندن آن دست کشید.
سعید رحیمی





