کودکی، حافظه و ساختن هویت

تحلیلی بر آثار تصویرسازی منظر سزاوار و نقش آن‌ها در آموزش کودک

در کارهای منظر سزاوار، تصویر هیچ‌گاه صرفاً همراه متن نیست. تصویر، بخشی از روایت و گاه خودِ روایت است؛ عنصری که پیش از خوانده‌شدن واژه‌ها، فضا، احساس، موقعیت و نسبت میان شخصیت‌ها را به کودک نشان می‌دهد. این ویژگی به‌خصوص در آثاری که با آموزش، رشد عاطفی و مسائل اجتماعی سروکار دارند، اهمیت پیدا می‌کند. کودک ممکن است هنوز نتواند ترس، خشم، حسِ بیرون‌ماندن از جمع یا حتی انتخاب سالم را با زبان پیچیده توضیح دهد، اما می‌تواند آن را در حالت چهره یک شخصیت، فاصله میان دو کودک، رنگ یک اتاق یا جزئیات یک صحنه تشخیص دهد.

اهمیت تصویرگری برای کودک دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود: تصویر، فهم را پیش از تسلط کامل بر زبان نوشتاری ممکن می‌کند. کودک در مواجهه با کتاب تصویری فقط شنونده یا خواننده نیست؛ او میان متن و تصویر رفت‌وآمد می‌کند، نشانه‌ها را کنار هم می‌گذارد، اتفاق بعدی را حدس می‌زند و برای رفتار شخصیت‌ها دلیل پیدا می‌کند. به این ترتیب، تصویرگری در کنار قصه‌گویی، به پرورش مشاهده، تخیل، درک مطلب و گفت‌وگو کمک می‌کند.

آثار منظر سزاوار در حوزه‌های گوناگون حرکت می‌کنند، اما یک دغدغه مشترک در آن‌ها دیده می‌شود: نزدیک‌کردن تجربه‌های انسانی به مخاطب، از راه زبان بصری. این تجربه‌ها گاهی به جهان روزمره کودک مربوط‌اند؛ مانند غذا، بازی، دوستی و خانواده. گاهی به قلمرو پیچیده‌تری از احساسات، هویت و تفاوت اجتماعی وارد می‌شوند. همین گستردگی موضوعی باعث می‌شود که مجموعه کارهای او فقط در چارچوب تصویرگری کودک تعریف نشود، بلکه به‌عنوان نوعی عمل فرهنگی و آموزشی نیز قابل‌بررسی باشد.

آموزش از مسیر تجربه، نه دستور

در پروژهٔSammy Satsuma ، موضوع تغذیه سالم برای کودک مطرح می‌شود. آموزش خوراک و انتخاب‌های غذایی اغلب با زبان توصیه و منع همراه است: چه چیزی مفید است، چه چیزی نباید خورده شود و چرا. اما کودک معمولاً با دستور مستقیم ارتباط عمیقی برقرار نمی‌کند. او پیش از هر چیز به کشف، بازی، رنگ، شخصیت و داستان واکنش نشان می‌دهد.

تصویرگری در چنین پروژه‌ای می‌تواند موضوع غذا را از یک توصیه خشک به یک تجربه دیداری و روایی تبدیل کند. رنگ‌های میوه‌ها و سبزیجات، شکل‌های متفاوت مواد غذایی، حضور شخصیت‌های بازیگوش یا موقعیت‌های داستانی، همه می‌توانند کودک را به کنجکاوی و مشارکت دعوت کنند. در اینجا آموزش قرار نیست جای لذت را بگیرد؛ برعکس، لذت دیدن و تخیل‌کردن به بخشی از فرایند یادگیری تبدیل می‌شود.

این رویکرد در آموزش کودک بسیار ارزشمند است، زیرا یادگیری پایدار معمولاً زمانی شکل می‌گیرد که کودک خود را درگیر موضوع بداند. تصویر به او اجازه می‌دهد با موضوع ارتباط حسی و عاطفی برقرار کند؛ نه آن‌که صرفاً پیام یک بزرگسال را دریافت کند. بنابراین، اثر تصویری می‌تواند گفتگو درباره غذا، بدن، سلامت و انتخاب را در خانه یا کلاس آسان‌تر کند.

تصویر و رشد عاطفی–اجتماعی

در مجموعهٔ داستان من، محور اصلی به رشد عاطفی و اجتماعی کودک نزدیک‌تر می‌شود. کودکان از همان سال‌های نخست زندگی، هیجان‌های پیچیده‌ای را تجربه می‌کنند: حسادت، خشم، شرم، نگرانی، دلتنگی، شادی، ناامیدی یا نیاز به پذیرفته‌شدن. مسئله این است که تجربه‌کردنِ احساس، الزاماً به‌معنای توانایی بیان‌کردن آن نیست.

کتاب تصویری می‌تواند در این فاصله میان احساس و زبان نقش مهمی داشته باشد. کودک ممکن است نتواند توضیح دهد که چرا از یک موقعیت ناراحت شده، اما وقتی شخصیت داستان را در وضعیت مشابهی می‌بیند، راحت‌تر با او ارتباط برقرار می‌کند. گاهی یک چهره، یک بدنِ جمع‌شده، اتاقی تاریک، یا فاصله‌ای که میان شخصیت‌ها در تصویر دیده می‌شود، بیشتر از یک توضیح طولانی از تنهایی یا اضطراب حرف می‌زند.

اهمیت کار تصویرگر در چنین آثاری، ایجاد فضایی امن برای شناسایی احساسات است. کودک در حال نگاه‌کردن به یک تصویر، ناچار نیست مستقیماً از خود حرف بزند؛ می‌تواند ابتدا درباره شخصیت بگوید و سپس، اگر بخواهد، تجربه خودش را به آن پیوند بزند. جمله‌ای مانند «فکر می‌کنی او چرا ناراحت است؟» می‌تواند آغاز گفت‌وگویی باشد که بدون کتاب و تصویر شاید هرگز شکل نمی‌گرفت.

از این منظر، تصویرگری ابزار آموزشِ همدلی نیز هست. کودک با دیدن جهان از زاویه دید شخصیت‌های متفاوت، تمرین می‌کند که احساس و موقعیت دیگری را درک کند. این مهارت، فقط به رابطه کودک با کتاب مربوط نیست؛ در دوستی‌ها، خانواده، مدرسه و زندگی جمعی نیز ادامه پیدا می‌کند.

روایت تفاوت، تعلق و دیده‌شدن

پروژهٔ کتاب هاکی، که بر پایه داستانی واقعی از ورود یک کودک رنگین‌پوست به یک تیم هاکی شکل گرفته، یکی از مهم‌ترین وجوه اجتماعی آثار منظر سزاوار را نشان می‌دهد. مواجهه با تفاوت نژادی، حسِ غریبه‌بودن در یک جمع و تلاش برای پذیرفته‌شدن، موضوعاتی هستند که نمی‌توان آن‌ها را فقط با یک پیام اخلاقی ساده بیان کرد. کودک باید بتواند موقعیت را حس کند، نه‌فقط نتیجه‌گیریِ بزرگسال را بشنود.

تصویر در اینجا ظرفیت ویژه‌ای دارد. نحوه ایستادن شخصیت‌ها، نگاه‌ها، ترکیب گروه، فضای رختکن یا زمین بازی، و حتی نسبت یک شخصیت با محیط اطرافش می‌تواند احساس تعلق یا طردشدگی را نشان دهد. تصویرگر می‌تواند نشان دهد که تفاوت، تجربه‌ای بیرونی و قابل‌مشاهده است، اما احساسِ ناشی از آن کاملاً انسانی و مشترک است: همه آدم‌ها نیاز دارند دیده شوند، جدی گرفته شوند و جایی در جمع داشته باشند.

این نوع روایت، اگر با دقت و بدون کلیشه پیش برود، می‌تواند کودک را به درکی عمیق‌تر از احترام، عدالت و دوستی برساند. ارزش آن در این نیست که پاسخ‌های ساده بدهد؛ بلکه در این است که پرسش ایجاد کند: اگر جای شخصیت بودم چه احساسی داشتم؟ اگر در تیم او بودم، چه رفتاری می‌کردم؟ چگونه می‌شود فضایی ساخت که همه در آن احساس امنیت کنند؟

کودکی، حافظه و ساختن هویت

در پروژهٔ Little Me: آرزوهای بزرگ، کودکی نه صرفاً به‌عنوان دوره‌ای شیرین و نوستالژیک، بلکه به‌عنوان سرچشمه تخیل و هویت دیده می‌شود. قصه‌های کودکی در شکل‌گیری تصویری که هر فرد از خودش و آینده‌اش می‌سازد، نقش مهمی دارند. کودک از خلال داستان‌ها، امکان‌های زندگی را می‌بیند؛ آرزو می‌کند، شکست را تصور می‌کند، قهرمان می‌سازد و گاهی خودش را جای شخصیت‌ها می‌گذارد.

تصویرگری در اینجا می‌تواند میان جهان واقعی و جهان خیال حرکت کند. این رفت‌وآمد برای کودک ضروری است، زیرا تخیل فقط راهی برای فرار از واقعیت نیست؛ شیوه‌ای برای فهم واقعیت و آزمودن امکان‌های تازه است. کودکی که خود را در یک تصویر بازمی‌شناسد، یا رؤیای خود را در آن ممکن می‌بیند، احساس می‌کند تجربه‌اش ارزش روایت‌شدن دارد.

این مسئله به‌ویژه برای کودکانی اهمیت دارد که کمتر خودشان، خانواده‌شان، رنگ پوستشان، زبانشان یا سبک زندگی‌شان را در کتاب‌ها دیده‌اند. بازنمایی متنوع و انسانی در تصویرگری به کودک می‌گوید: «تو هم بخشی از جهان داستانی.» این حس دیده‌شدن، با شکل‌گیری اعتمادبه‌نفس و حس تعلق ارتباط مستقیمی دارد.

تصویرسازی و خودشناسی در بزرگسالی

پروژهٔ هزار و یک جادوگر، که با تجربه رشد فردی و تراپی پیوند دارد، نشان می‌دهد که دغدغه‌های منظر سزاوار به دنیای کودک محدود نمی‌ماند. این پروژه به قلمروهایی وارد می‌شود که اغلب توضیح‌دادنشان دشوار است: خاطره، زخم، ترس، تغییر، بازسازی خود و تلاش برای فهمیدن آنچه در درون انسان می‌گذرد.

تصویر در بیان تجربه‌های روانی، ابزار قدرتمندی است. برخی حس‌ها هنوز واژه‌ای دقیق ندارند، یا گفتن مستقیمشان سخت است؛ اما ممکن است بتوانند در قالب یک خانه، یک جنگل، یک موجود خیالی، یک رنگ یا یک حرکت بدن ظاهر شوند. این زبان استعاری، به مخاطب اجازه می‌دهد بدون تقلیل‌دادن تجربه به یک تعریف ساده، با آن مواجه شود.

وجود چنین پروژه‌ای در کنار آثار کودک، پیوستگی مهمی را آشکار می‌کند: آموزش عاطفی از کودکی شروع می‌شود، اما در کودکی تمام نمی‌شود. کودکی که یاد می‌گیرد احساساتش را ببیند، نام ببرد و درباره آن‌ها حرف بزند، در بزرگسالی نیز ابزارهای بیشتری برای شناخت خود و ارتباط با دیگران خواهد داشت.

اهمیت انتخاب‌های بصری و شیوه‌ی روایتگری

در ارزیابی آثار تصویرسازی، توجه به موضوع به‌تنهایی کافی نیست؛ شیوه انتقال موضوع نیز اهمیت دارد. رنگ، خط، مقیاس، ترکیب‌بندی، میزان جزئیات، طراحی شخصیت و ریتم صفحه‌ها، همگی در تجربه کودک از کتاب اثر می‌گذارند.

سادگی در تصویرگری کودک، اگر آگاهانه باشد، به‌معنای کم‌مایه‌بودن نیست. گاهی حذف جزئیات اضافی به کودک کمک می‌کند تا نشانه‌های مهم‌تر را ببیند: چهره شخصیت، شیء کلیدی، حرکت داستان یا رابطه میان افراد. در مقابل، جزئیات هدفمند می‌توانند کودک را به مکث و کشف دعوت کنند. کودک ممکن است در هر بار خواندن کتاب، نشانه تازه‌ای پیدا کند و روایت را از زاویه‌ای دیگر بفهمد.

رنگ نیز فقط برای جذابیت بصری نیست. رنگ می‌تواند امنیت، گرما، شادی، تنش، اندوه یا سکوت بسازد. به‌کارگیری آگاهانه آن در کتاب تصویری، به کودک کمک می‌کند تا پیش از بیان کلامی، حال‌وهوای یک موقعیت را دریافت کند. همین تجربه‌های ظریف، پایه‌ای برای رشد سواد بصری و عاطفی او هستند.

کارهای منظر سزاوار را می‌توان نمونه‌ای از تصویرسازی دانست که هنر را از کارکرد صرفاً تزئینی دور می‌کند و آن را در خدمت فهم، ارتباط و رشد قرار می‌دهد. این آثار، از آموزش تغذیه سالم تا شکل‌گیری مهارت‌های عاطفی–اجتماعی، از روایت تفاوت نژادی تا بازخوانی خاطره و خودشناسی، نشان می‌دهند که تصویر چگونه می‌تواند واسطه‌ای میان تجربه فردی و گفت‌وگوی جمعی باشد.

ارزش این پروژه‌ها در آن است که مخاطب کودک را جدی می‌گیرند. کودک در این آثار تنها دریافت‌کننده پیام نیست؛ او مشاهده می‌کند، احساس می‌کند، حدس می‌زند، سؤال می‌پرسد و از خلال داستان، بخشی از جهان و خودش را بازمی‌شناسد. چنین تصویرگری‌ای، نه‌فقط به رشد سلیقه بصری کودک کمک می‌کند، بلکه می‌تواند زمینه‌ای برای پرورش همدلی، تخیل، گفت‌وگو و توانایی زیستن در جهانی متنوع‌تر باشد.

محمدحسین توکلی
مدیر هنری | تصویرگر | طراح انیمیشن و شخصیت | سرپرست خلاقیت
عضو شورای تصویرگری کتاب‌های درسی عضو هیئت‌مدیره انجمن تصویرگران ایران

An Analysis of Manzar Sezavar’s Illustration Works and her Role in Children’s Education

In Manzar Sezavar’s work, the image is never merely an accompaniment to the text. The image is part of the narrative and, at times, is the narrative itself; an element that shows children the atmosphere, emotion, situation, and relationships between characters before the words are even read. This quality is particularly important in works concerned with education, emotional development, and social issues.

A child may not yet be able to explain fear, anger, the feeling of being excluded from a group, or even healthy choice making in complex language, but they can recognise these experiences in a character’s facial expression, the distance between two children, the colour of a room, or the details of a scene.

The importance of illustration for children begins precisely here: images make understanding possible before a child has fully mastered written language. When encountering a picture book, a child is not merely a listener or reader; they move between text and image, put signs together, anticipate what will happen next, and find reasons for characters’ behaviour. In this way, illustration, alongside storytelling, contributes to the development of observation, imagination, comprehension, and conversation. Sezavar’s work moves across a range of fields, yet a common concern can be seen throughout: bringing human experiences closer to the audience through visual language. Sometimes these experiences relate to a child’s everyday world, such as food, play, friendship, and family. At other times, they enter the more complex territory of emotions, identity, and social difference. This thematic breadth means that her body of work can be considered not only within the framework of children’s illustration, but also as a form of cultural and educational practice.

Education Through Experience, Not Instruction

In the “Sammy Satsuma” project, the subject of healthy nutrition is introduced to children. Teaching children about food and dietary choices is often accompanied by language of recommendation and prohibition: what is beneficial, what should not be eaten, and why. However, children do not usually form a deep connection with direct instruction. They respond first to discovery, play, colour, character, and story. Illustration in such a project can transform the subject of food from a dry recommendation into a visual and narrative experience. The colours of fruits and vegetables, the different shapes of food, playful characters, and story-based situations can all invite children to become curious and participate. Here, education is not intended to replace enjoyment; rather, the pleasure of looking and imagining becomes part of the learning process. This approach is highly valuable in children’s education because lasting learning usually develops when children feel personally engaged with a subject. Images allow them to form a sensory and emotional connection with the topic, rather than simply receiving an adult’s message. Consequently, visual work can make conversations about food, the body, health, and choice easier to initiate at home or in the classroom.

Image and Emotional-Social Development

In the “DastaneMan” collection, the central focus comes closer to children’s emotional and social development. From the earliest years of life, children experience complex emotions: jealousy, anger, shame, worry, longing, happiness, disappointment, and the need to be accepted. The issue is that experiencing an emotion does not necessarily mean being able to express it.

A picture book can play an important role in this space between emotion and language. A child may be unable to explain why a situation has upset them, but when they see a story character in a similar situation, they may find it easier to connect with that character. Sometimes a face, a contracted body, a dark room, or the distance visible between characters in an image can speak more powerfully about loneliness or anxiety than a lengthy explanation.

The illustrator’s role in such works is to create a safe space for recognising emotions. While looking at an image, a child does not have to speak directly about themselves; they can first talk about the character and then, if they wish, connect the experience to their own life. A question such as, “Why do you think they are sad?” can become the beginning of a conversation that might never have taken place without the book and the image.

From this perspective, illustration is also a tool for teaching empathy. By seeing the world from the perspective of different characters, children practise understanding another person’s feelings and circumstances. This skill is not limited to a child’s relationship with books; it continues into friendships, family life, school, and collective life.

Narrating Difference, Belonging, and Being Seen

“All My Teammates and Me” , based on a true story about a child of colour joining a hockey team, demonstrates one of the most significant social dimensions of Manzar Sezavar’s work. Encounters with racial difference, the feeling of being a stranger within a group, and the effort to be accepted cannot be expressed through a simple moral message alone. A child needs to be able to feel the situation, not merely hear an adult’s conclusion. Image has a particular capacity here. The way characters stand, their looks, the composition of the group, the changing-room or playing-field environment, and even the relationship between a character and their surroundings can communicate feelings of belonging or exclusion. The illustrator can show that difference is an external and observable experience, while the feelings arising from it are completely human and shared: everyone needs to be seen, taken seriously, and have a place within a group.

This kind of narrative, when handled carefully and without stereotypes, can lead children towards a deeper understanding of respect, fairness, and friendship. Its value lies not in providing simple answers, but in creating questions: If I were in this character’s position, how would I feel? If I were on their team, how would I behave? How can we create a space in which everyone feels safe?

Childhood, Memory, and the Formation of Identity

In the “Me Little: Big Dreams” project, childhood is viewed not simply as a sweet and nostalgic period, but as a source of imagination and identity. Childhood stories play an important role in shaping the image each person develops of themselves and their future. Through stories, a child sees possibilities for life; they dream, imagine failure, create heroes, and sometimes place themselves in the position of the characters. Illustration here can move between the real world and the world of imagination. This movement is essential for children, because imagination is not merely a way of escaping reality; it is a way of understanding reality and testing new possibilities. A child who recognises themselves in an image, or sees their dream made possible within it, feels that their experience is worthy of being told.

This issue is particularly important for children who see less of themselves, their families, their skin colour, their language, or their way of life represented in books. Diverse and humane representation in illustration tells a child: “You too are part of the story world.” This sense of being seen is directly connected to the development of self-confidence and a sense of belonging.

Illustration and Self-Understanding in Adulthood

The “One Thousand and One Magicians” project, which is connected to personal growth and therapy, shows that Manzar Sezavar’s concerns are not limited to the world of children. This project enters areas that are often difficult to explain: memory, wounds, fear, change, rebuilding the self, and the attempt to understand what is happening inside a person. Image is a powerful tool for expressing psychological experiences. Some feelings do not yet have precise words, or are difficult to state directly; however, they may appear in the form of a house, a forest, an imaginary creature, a colour, or a movement of the body. This metaphorical language allows the audience to encounter an experience without reducing it to a simple definition.

The presence of such a project alongside children’s work reveals an important continuity: emotional education begins in childhood, but does not end there. A child who learns to see, name, and talk about their emotions will also have more tools in adulthood for understanding themselves and connecting with others.

The Importance of Visual Choices and Narrative Approach

In evaluating illustration, attention to the subject alone is not sufficient; the way the subject is communicated is equally important. Colour, line, scale, composition, level of detail, character design, and page rhythm all affect a child’s experience of a book.

Simplicity in children’s illustration, when deliberate, does not mean lack of substance. Sometimes removing unnecessary detail helps a child notice the more important signs: a character’s face, a key object, the movement of the story, or the relationship between people. Conversely, purposeful detail can invite children to pause and discover. Each time a child reads a book, they may find a new sign and understand the narrative from another perspective. Colour is also not used merely for visual attractiveness. Colour can create safety, warmth, happiness, tension, sadness, or silence. Its conscious use in picture books can help children perceive the atmosphere of a situation before expressing it verbally. These subtle experiences form a foundation for the development of visual and emotional literacy.

Manzar Sezavar’s work can be considered an example of illustration that moves art beyond a merely decorative function and places it in the service of understanding, communication, and development. From teaching healthy nutrition to developing emotional-social skills, from narrating racial difference to revisiting memory and self-understanding, these works demonstrate how images can act as a bridge between individual experience and collective dialogue.

The value of these projects lies in the fact that they take the child audience seriously. In these works, the child is not merely a recipient of a message; they observe, feel, anticipate, ask questions, and, through the story, recognise part of the world and themselves. Such illustration not only contributes to the development of a child’s visual taste, but can also provide a foundation for empathy, imagination, dialogue, and the ability to live in a more diverse world.

 Mohammad Hossein Tavakoli

Art Director | Illustrator | Animation & Character Designer | Creative Lead

Member of the Council for School Textbook Illustration

Board Member, Iranian Illustrators Association