فرهاد مشیری از هنرمندانی بود که بیآنکه از جغرافیای فرهنگی خود فاصله بگیرد، با زبان و بیان هنر ایرانی وارد گفتوگویی جهانی شد. آثار وی مبتنی بر عناصر آشنای فرهنگ بصری ایران شکل گرفت؛ استفاده از عناصر روزمره در کنار یکدیگر نه صرفاً یادآور گذشته، بلکه بیانگر نسبتی تازه میان سنت و زندگی امروز بودند. همین رویکرد، او را در شمار اثرگذارترین هنرمندان ایران قرار داد.بازگشت مشیری به ایران پس از پایان تحصیل در انستیتوی هنر کالیفرنیا، نقطهی آغاز این مسیر بود. کوزه، خوشنویسی، نقشمایههای ایرانی در آثار او تنها ارجاعی به گذشته نبودند، بلکه هر یک در بستری تازه معنایی دیگر مییافتند. مشیری توانست با تصویر کردن کوزههای غول پیکر بر سطح دو بعدی بوم، زمینه تکرنگ و خنثی و افزودن عبارات یا اشعار عامیانه به خط نستعلیق، فضای تصویری پُست پاپ را در آثارش ایجاد کند. هرچند کوزهها شناختهشدهترین بخش کارنامهی اوست، ولی جهان آثارش به این مجموعه محدود نمیماند.
در آثار فرهاد مشیری، منجوق، مروارید، کریستالهای سواروسکی، طلا و دیگر مصالح درخشان صرفاً ابزار آرایش سطح نیستند، بلکه به عناصر اصلی بیان وی بدل میشوند. او با بهرهگیری از تکنیکهای زمانبر صنایعدستی ایرانی و کنار هم نشاندن این مواد با کوزهها، اشیای روزمره و واژهها و عبارتهای آشنا، از جملههای عاشقانه تا ارجاعات مذهبی، به لایههای گوناگون فرهنگ معاصر ایران میپرداخت. تصاویر و نشانههای برخاسته از فرهنگ مصرف، کالاهای لوکس و فرهنگ عامه در آثار او معنایی تازه مییابند؛ تزئینی که نه امری حاشیهای، بلکه سازوکاری مفهومی برای به چالش کشیدن مرز میان زیبایی، کیچ، کالا و امر مقدس است. درخشش اغواگر این آثار در نخستین مواجهه مخاطب را مجذوب میکند، اما با نزدیک شدن، تصویر در انبوه جزئیات فرومیپاشد و زیبایی جای خود را به تأمل دربارهی ارزش، میل، مصرف، تجمل و هویت میدهد. استفاده از گلدوزی، طلا و درهمآمیزی عناصر فرهنگ ایرانی و غربی نیز بیش از آنکه بیانیهای سیاسی باشد، احساسی از تعلیق، جابهجایی و ناپایداری را بازتاب میدهد و در پسِ ظاهر فریبندهی آثار، لایهای ظریف اما انتقادی از فرهنگ امروز را آشکار میکند.تکرار دو موتیف «عشق» و «چاقو» نیز در همین چارچوب معنا پیدا میکند؛ عناصری که با نگاهی طنزآمیز و انتقادی، فرهنگ عامه، مصرفگرایی و دوگانگیهای جامعه را پیش چشم مخاطب میگذاشتند. در سال ۲۰۰۸، «عشق» مشیری در حراج بونامز دبی بیش از یک میلیون دلار فروخته شد و به نخستین اثر یک هنرمند معاصر خاورمیانه بدل شد که در حراج عمومی از این مرز گذشت. او در سال ۲۰۱۲ در فهرست ۵۰۰ هنرمند برتر جهان قرار گرفت. حضور آثار او در موزهها، نمایشگاهها و حراجهای بینالمللی، امتداد طبیعی همین مسیر بود؛ مسیری که جایگاه فرهاد مشیری را در هنر ایران و عرصهی جهانی تثبیت کرد.
بهاره غلامیان
